Táið Guð at kalla var liðugur við stóra Skapanarverk sítt, hevði hann eina evarska lítla grótrúgvu eftir í øðrum lógvanum, og hann gjørdi ikki mætari, enn at tveita hesa leivdina niður í havið, har vit nú standa. Soleiðis kundi søgan byrjað um Føroyar.
Blúgvar og óslitnar lógu oyggjarnar frá jarðarinnar morgni, eitt slaraffenland, eitt eldorado, hjá støðu- og flytifugli, kópi, hvali og fiski. Jomfrúuligheitin hevur sína tíð, alt hevur sína tíð, og tá menniskjað ger innrásina, hamskiftist alt. Slúkni og grammleiki seta tá dagsskránna, og alt tað sum áður livdi í pakt við kringumstøðurnar kann fara úr spónalagnum, um magnfullar skipanir ikki halda øllum á rættari kós.
Miðvingurin og sálmaskaldið, Mikkjal á Ryggi, tekur soleiðis til í einum av sínum mongu sálmum, og kundu hesi orðini eins væl verið rist inn í ein minningarstein, um fólkið, sum í øldir hevur búleikast her um vegir, við fossandi rákið ímillum størstu oyggjar landsins:
Ímillum boðar, brot, og sker
so vandafull er lívsins ferð,
um krappan strong og streymhart sund
má sálin strevast manga stund.
Longu áðrenn ásetta norðurlendska landnámið hava menn varnast, at hesar leiðir vóru lagaligt lendi, har tað var gagnríkt at virka og verða. Staðarnavnið Írland, við oyruna á Oyri, sigur okkum frá hesum. Har gekk hin kittlaklæddi írski munkurin, Hvassi, fyri nógv meira enn einum millennium av árum síðani og floytaði og grundaði, við hondunum handan bak, um heimsins alra størstu spurningar. Eitt slag av einum klerikalum jalli, og táið hann á rossabaki vassaði út frá Oyruni, so mikið at hesturin grynti, tá sá hann Eystnes fyri sunnan og Torvanes fyri norðan, og kundi hann ekkaleysur proklamera: Hetta er mín heimur.
Hildið verður, at hann var autodidaktur stjørnufrøðingur, og tí setti hann seg niður um hesar leiðir, har sjóvarfallið gongur sum eitt nútíðarinnar klokkuverk. Hann liggur grivin í Hvassheyggi, og oyrarmenn hava leingi verið sannførdir um, at heyggurin er á tremur við gulli.
Høga fjallarøðin norður ígjøgnum Eysturoynna hevur frá tíðarinnar morgni staðið sum ein múrur ímillum fólkið eystanfyri og vestanfyri. Sum Rikard Long sigur í sanginum: “Stolt reisir landið í treystari vón og rodnar í frískari elli, man aldri síggjast fagrari sjón enn sólskin á Nón og vársnjó á Halgafelli. Trivnaður hevur verið við firðir, vágir og gjáir eystantil og her við Sundið, sum í nýggjari tíð gjørdist ein meginrás í framkomna undirstøðukervinum. Fólkið fjølgast, men onkursvegna kenst tað sum ein varhugi, at fólkið her, umframt at kenna seg sum eysturoyingar, eisini hevur ein sterkan samleika sum sundalagsfólk. Vælkenda kommunala samstarvið tvørtur um hendan harða strongin í Norðurhøvum er greiðasta dømi um tað, og vælhepnaða samskipanin í bóltleiki veit frá somu søgu at siga.
Maðurin sum orkestreraði menningina av undirstøðukervinum í landinum, Mikkjal Helmsdal, skapti saman við einstøkum skilvísum politikkarum tær modernaðu Føroyar. Visiónin, sum brann í honum, um at knýta bygdir og býir saman, er fremsta materiella bragdið í tjóðarinnar søgu. Ein ríkiligur partur av vælferðini, lunnarnir, fyritreytin, sum megi fólksins kundi brúka í royndunum at skapa eitt virðiligt samfelag fyri øll og sum vinna og fólkalív fingu so ófatiliga nógv gagn av. Vit minnast Ho Chi Minh vegin, brúnna um Streymin, eitt arkitektoniskt prýði, og bergholið ígjøgnum “Múrin”, ið hevði staðið sum ein bastant infrastrukturell forðing fyri góðum samskifti ímillum eystur og vestur í oynni, ella fyri tann skuld - í øllum Føroyum.
Somikið er longu fjara av mínum jarðiska lívi, at eg var har, táið tað hendi. So ungar eru tær modernaðu Føroyar. Tá vegurin varð stoyptur í Norðskálatunlinum koyrdi eg stóran part av tilfarinum, sementinum, til átakið, og tað hendi seg, tá vit vóru í uppisetri fyri vøru, at eg leitaði mær út til skyldmannin Pól, á Oyri, fyri at læna nakrar sekkir í vennavold. Oftast er tað so, órættvíst kanska, at tú metir fólkið í eini bygd eftir menniskjaliga virðinum á tí fyrsta manninum ella konuni tú hitti á ferðini. Og nú vita helst tey flestu, hvørja fatan eg havi av oyrarmonnum, tí Pól var ein av landsins fremstu skilamonnum. Hann var gløggur, skilagóður, árvakin, raskur og ikki minst forvitin. Tí var hann so vitandi, hann kendi at kalla hvørja kleyv í landinum, hóast hann onga tíð hevði til annað, enn at røkta og at fáast við tað virksemið, ið hann sjálvur hevði skapt saman við Jógvani. Onkur helt fyri, at hann bara tríggjar ferðir hevði verið í Havn, hóast hann var av fremstu vinnulívsmonnum okkara. Tað hendi seg, at prátið fall á politisk viðurskifti, men har vóru vit ikki samdir, líka so ósamdir sum vit báðir Edmund eru í stórmálinum um tær frælsu ella tær ófrælsu Føroyar, men harfyri ber til at samskifta og samstarva á øðrum mótum, tí politikkur snýr seg eisini í stóran mun um at skipa gerandisdagin hjá fólkinum í landinum, tað veri seg í einum donskum Heimastýri ella í eini føroyskari Republikk.
Fyri hesa tíð høvdu vit fjarðbúgvar bara so sporadiskt lagt leiðina hendan vegin. Bátarnir hjá Mjólkaforsýningini sigldu hesar leiðir so av og á, og var tú heppin og krambúðin hjá Póli annars var opin, kundi tú fáa hendur á einum góðgætispetti til ábits suður í ígjøgnum Sundalagið, ávegis út á fjørðin hinumegin fjallarøðina.
Seinri normaliseraðust viðurskiftini við oyggajfrændurnar fyri vestan, og táið man í trý ár kom at sita á skúlabeinki saman við einum teirra, Virgari Dahl, á Føroya Sjómansskúla, kendi eg meg umsíðir næstan sum amerikanska forsetan, John F. Kennedy, ta løtuna, táið hann segði tey kendu orðini: “Ich bin ein Berliner !” Eg kundi sagt: “Eg kenni meg sum Oyrarmann !”
Tíðum var man her norðuri um tað mundið, og eftir tað eisini, og tá gjørdist hetta líkasum eitt egið univers handan skallabeinini, eftir at eg hevði hitt so frægar kempur sum Aksel- og Esmar Dahl, Leivur Joensen, Høgna Debes, Jógvan Joensen og nógvar aðrar. Og lat meg sláa fast við sjeytummaseymi, at fyrsta kenslan, sum Pól Joensen lynti í mær, er ikki vorðin lakari við tíðini. Hetta er eitt fólk, sum ger lítlan háva av sær sjálvum, ósnobbut, disiplinerað í vinnu og virki, jarðbundið og harmoniserað í tí himmalska leiklutinum og onkuntíð hevur man varhugan av eini snildari taktiskari undirspæling av egnum evnum. Ongin gartan. Hetta roynist ofta. Og bygdirnar her um leiðir hava í nógv størri mun latið fólk til avgerandi sessir í samfelagnum, enn tað sum fjølmiðlagangurin annars kundi bent á. Kanska hava tey 5-6 góðu krovini, sum eg havi útvega mær frá Jóhan Dahl Bónda, á hvørjum ári, síðani eg hitti røktingarmann hansara í Havnargøtum, gjørt ein munin.
Í dag er høgtíð. Hin klóki evangelisturin Lukas sigur í sínum fyrsta kapitli, ørindi 36, í Heilagu skriftunum, at Jóhannes Doyparin var seks mánaðir eldri enn Frelsarin, og tað er føðingardagur hansara vit hátíðarhalda ídag, hin 24. juni. At tað er almennur flaggdagur sigur ikki so lítið um ta ávirkan, og fastatøkur, hendan nýggja og kollveltandi siðalæran úr Miðeystri fekk so fjart haðani ein ungur maður fyri 2 túsund árum síðani knæðsetti eitt ókent og revolutionerandi moralkodeks, sum serliga sæst aftur í fjallatalu hansara. Ein viti, sum tað altíð ber til at miða seg eftir, eisini táið sýnið er ringt og strongirnir í so krappir.
Hetta er eisini tíðin, táið myrkrið so smátt fer at vinna á ljósinum aftur. Tí er hetta eisini ein fagnaður til sólina, sum ger tað møguligt at lívbjarga sær á júst hesum plettinum í øllum hinum ørandi stóra alheiminum. Hvør tægr og allar æðrar slota eftir ljósinum, trøðini rætta seg út eftir glæmuni og sjálvt gluggavelturnar sleikja rútinum fyri at gerast partur av hesum megin gonguverki okkara. Tað er sum skaldið sigur:
Í Sundalagnum ein sólskinsdag,
tá komið er út á várið,
og vindur fer yvir grønkandi flag,
av stað, av stað
at fagna tí nýggja ári.
Tá sprettur í brekku gras og urt
og vætan seyrar í bakka,
í haga er einki staðið turt –
tó leita tær burt,
har seyðirnir ræsur traðka !
Men rætturin ber eisini ábyrgdina í sínum skjøldri, og haðan stavar orðið burðardygd. Sum merkir, at eisini menniskjað eigur at sættast við og liva í pakt við Skapanarverk Hins Almáttuga. Annars kann dapri spádómurin hjá Bíbliutýðaranum Kristani Osvald Viderø ganga út, hugsaður í prestagarðinum í grannabygdini Hvalvík:
“Vit mæla á kvørn, so tað brakar.
Vit kvøða kvørnkvæði hitt brúsandi.
Vit sveiggja steinin, tungur er hann, sum jørðin.
Samsong syngja Fenja og Menja, tungliga trína tey í myrkrinum, jotnakvendini vreiðu:
Vit mala, so sól og máni og stjørnur villast av leið.
Sum í blaktran sal skifta dagur og nátt, hvítt og svart, og himinin skal hurra, sum hjól.
Vit mala tær summar og vetur sum fepursótt. Hitin skal herja á teg, men dvína fyrir kuldanum. At endanum vit tær mala vetrarøld. Vit knossa í túsundtalsøldum, men ísøld vit at endanum tær mala - - .
Vit mala tær æviga nátt. Sólina vit sleingja burt á ókomandi leiðir. Vit mala hóstandi ísfjøll, sum knúst rapa niður úr norðannátt yvir fløtur og feitilendi. Vit sorla allar býir undir jøklaveldi - - -.
Vit kvøða – við frostbitnum hjarta - - - til kvørnin klovnar.
Tað eru bara fýrati ár síðani, at hesar leiðir vóru eitt slag av útjaðara í Føroyum. Nú er hetta miðásin í landinum. Fyritreytirnar eru í grundini lítið broyttar, fjøllini standa og sjóvarføllini ganga áhaldandi sum á døgum Hvassa, átøk einum snórabeinum kronometri.
Munkurin Hvassi liggur grivin úti á Oyri og enn eru oyrarmenn ikki farnir eftir gulli hansara, og kanska vera áneyðurnar heldur ikki fyri tí, tí í 5-mannafarinum Hvassa, hava gentur av hesum leiðum prógvað, at tær sum onki kunnu koma norðuraftur av Ólavsvøku um góðan mánaða við gullinum í tjóðarítrótt føroyinga.
Takk eiga tit ið lýddu á hesa fragdarløtuna nakað suður frá hini gitnu Letivíkini.
Tórbjørn Jacobsen